[ 61 ] احمد بن محمّد خليلى ابو القاسم احمد بن محمّد بن محمّد بن عبد اللّه الخليل دهقان زيادى خليلى ، يكى از علماى نامى سرزمين بلخ بود كه سال 391 ه . ق . تولد يافت . مورّخان دربارهء لقب او دو نظر داده‌اند : عده‌اى گفته‌اند كه ابو القاسم احمد بلخى مدتى در مسجد خليل الرّحمن ساكن بود ؛ به همين سبب او را خليلى خوانده‌اند . برخى ديگر نوشته‌اند وقتى كه وى به منبر مىرفت ، خودش را به هيئت پيامبران درمىآورد ؛ به اين سبب او را به خليل الرّحمن تشبيه كرده‌اند و به خليلى شهرت يافته است . « 1 » سمعانى در الانساب آورده است : « ابو القاسم احمد خليلى يكى از شاگردان قاضى خليل بن احمد سجزى ، شيخ الاسلام بلخ بود . او از طرف قاضى خليل در انجام امور محوّله وكالت داشت و در غياب استادش آن امور را انجام مىداد ، لذا بدين نام شهرت يافت » . « 2 » دكتر احمد رنجبر مىگويد : « ابو القاسم خليلى از مشاهير علماى روزگار خود بود » . « 3 » وى مسند هيثم بن كليب شاشى و شمايل النبى صلّى اللّه عليه و آله را به سال 408 ه . ق . در خدمت ابو القاسم على بن احمد بن محمّد خزاعى بلخى فراگرفت . « 4 » سپس خود او به تدريس مسند ، هيثم در بلخ پرداخت . برخى از شاگردان وى كه علم حديث را از او فراگرفته و از او روايت نقل كرده‌اند عبارتند از : أبو شجاع بسطامى ، مسعود بن محمّد غانمى ، محمّد بن اسماعيل فضيلى ، ابو نصر يونارتى ، ابو المعالى فضل اللّه بن مكى علوى ، ابو حفص عمر بن على سنجى ، ابو الفتح محمّد بن محمّد بن عبد اللّه بسطامى و . . .

--> ( 1 ) - اللباب ، ج 1 ، ص 458 . ( 2 ) - الانساب ، سمعانى ، ج 2 ، ص 394 ؛ دايرةالمعارف آريانا ، ج 2 ، ص 39 . ( 3 ) - خراسان بزرگ ، ص 108 . ( 4 ) - اللباب ، ج 1 ، ص 458 ؛ سير اعلام النبلاء ، ج 19 ، ص 73 .